Na opracowanie SUMP można uzyskać wsparcie z perspektywy finansowej 2021-2027. Nabory już uruchomione, jak i dopiero planowane, pozwolą na wsparcie miast zainteresowanych opracowaniem SUMP. Informacji na ten temat prosimy szukać na stronach internetowych Instytucji Zarządzających poszczególnymi programami.

Decyzja dotycząca wykonania Planu Zrównoważonej Mobilności Miejskiej samodzielnie (in-house) czy też zlecenie go na zewnątrz zależy od wielu czynników, takich jak zasoby organizacyjne jednostki miejskiej, wiedza specjalistyczna pracowników oraz dostępność środków finansowych.

Wsparcie ekspertów ma duże znaczenie w procesie opracowania Planu Zrównoważonej Mobilności Miejskiej. Plan ten obejmuje różnorodne obszary, takie jak transport publiczny, infrastruktura rowerowa, zarządzanie ruchem, polityka parkingowa, planowanie przestrzenne, czy ochrona środowiska/klimatu. Doradztwo techniczne może znacznie podnieść jakość planu i wspomóc wybór właściwych środków do jego wdrożenia, ponieważ jest on opracowywany według własnej interdyscyplinarnej metodologii.

Plan Zrównoważonej Mobilności Miejskiej powinien obejmować miejski obszar funkcjonalny (MOF), tj. wynikającej z delimitacji województwa (strategie rozwoju województw) lub ze strategii umożliwiających wdrażanie instrumentów terytorialnych (strategie ZIT i strategie IIT) lub zostać wyznaczonym w oparciu o wytyczne OECD w tym zakresie. W innym przypadku SUMP powinien obejmować co najmniej miasto rdzeń oraz jednostki samorządowe (gminy) znajdujące się w obszarze obejmującym przepływy transportowe podmiejskie i wiejskie wokół miasta (miasto i strefy dojazdowe).

Wskazane jest, aby Plan Zrównoważonej Mobilności Miejskiej został przyjęty przez wszystkie gminy, które są nim objęte w celu legitymowania się nim na zewnątrz i wnioskowania o fundusze UE na zrównoważoną mobilność miejską. Przed oddaniem dokumentu do oceny konieczne jest jego przyjęcie przez miasto-rdzeń/miasta-rdzenie.

Nie jest to obligatoryjne, ale jest powszechnie stosowaną dobrą praktyką. Przyjęcie takich uchwał nadaje odpowiednią rangę dokumentowi i mobilizuje do współpracy JST z obszaru MOF. Dodatkowo, podpisanie porozumienia międzygminnego w sprawie współpracy na rzecz opracowania SUMP obszaru funkcjonalnego pod względem prawnym jest podstawą do partycypowania w kosztach, a w przyszłości w korzyściach, wynikających z opracowania dokumentu.

Niezależnie od tego, czy opracowanie dokumentu odbędzie się w formie in-house, czy zleconej na zewnątrz rekomenduje się, aby samorządy odpowiednio się przygotowały. Mowa tutaj o m.in. analizie wymaganych umiejętności i koniecznych zasobów kadrowych i finansowych, zapewnieniu wsparcia politycznego i współpracy z interesariuszy, analizie lokalnych danych i dokumentów z obszaru mobilności oraz powiązania z innymi procesami planowania, określeniu obszaru geograficznego oraz podziale ról i obowiązków w ramach MOF, a także stworzenie interdyscyplinarnego zespołu roboczego i powołanie koordynatora procesu. W dalszej kolejności istotne jest uzgodnienie harmonogramu i planu pracy.

Cały proces opracowania Planu Zrównoważonej Mobilności Miejskiej uzależnione od metody jego opracowania (zlecenie zewnętrzne lub in-house), przyjętego harmonogramu prac, wielkości i złożoności OF, czy występującego modelu transportowego. Zwyczajowo jednak, wraz z oceną oddziaływania na środowisko, trwa od 12 do 24 miesięcy.

Obecnie w polskim prawie nie ma określonego obowiązku opracowania Planu Zrównoważonej Mobilności Miejskiej. Jednocześnie wskazujemy, że SUMP jest optymalnym sposobem zdiagnozowania potrzeb i wypracowania adekwatnych rozwiązań z zakresu mobilności w miejskich obszarach funkcjonalnych, które, według zapowiedzi Komisji Europejskiej, ma stać się podstawowym narzędziem planistycznym w tym zakresie. Dodatkowo, w obecnej perspektywie finansowej, posiadanie SUMP warunkuje lub premiuje dostęp do środków UE na mobilność miejską.
Zgodnie z treścią Umowy Partnerstwa 2021-2027, inwestycje w zrównoważoną mobilność miejską będą opierać się na odpowiednim planowaniu mobilności miejskiej, które przyjmie następujące formy:
• we wszystkich miastach wojewódzkich oraz w gminach położonych w ich miejskich obszarach funkcjonalnych przyznanie dofinansowania projektom będzie uzależnione od przyjęcia SUMP;
• w innych miastach powyżej 100 000 mieszkańców oraz w gminach położonych w ich miejskich obszarach funkcjonalnych przyznanie dofinansowania projektom będzie uzależnione od przyjęcia SUMP lub innego dokumentu z zakresu planowania transportu miejskiego oraz zobowiązania, że SUMP zostanie przyjęty nie później niż do 31 grudnia 2025 r.;
• w pozostałych miastach poniżej 100 000 mieszkańców przyznanie dofinansowania projektom będzie uzależnione od przyjęcia odpowiedniego dokumentu z zakresu planowania transportu miejskiego (np. odpowiednio dostosowanej strategii ZIT), przy czym preferowany będzie SUMP.

Kryterium mówiące o tym, których z zasad SUMP nie musi spełniać dokument z zakresu planowania transportu miejskiego nie zostało zdefiniowane w Umowie Partnerstwa 2021-2027. Jednakże w przypadku starania się o dofinansowanie projektów na zrównoważoną mobilność, należy stosować się do wymagań przedstawionych przez właściwą Instytucję Zarządzającą w omawianym zakresie.

Plan zrównoważonej Mobilności Miejskiej powinien opierać się o szczegółowe Wytyczne dot. opracowania i wdrożenia planu zrównoważonej mobilności w miastach – edycja druga, które znajdują się na platformie Eltis https://www.eltis.org/mobility-plans/sump-guidelines.
W odróżnieniu od innych dokumentów planistycznych dotyczących transportu SUMP jest strategią długoterminową o operacyjnym charakterze, mającą na celu zaspokojenie potrzeb osób i przedsiębiorstw w zakresie mobilności w miastach i w ich otoczeniu, aby poprawić jakość życia. Opiera się on na istniejących praktykach planowania i w należyty sposób uwzględnia zasady integracji, uczestnictwa i oceny.
W SUMP znajduje się diagnoza stanu obecnego, wskazuje się cele do osiągnięcia, tworzy się plan wdrożenia oraz opracowuje się system monitorowania wskaźników. Sporządzany jest on dla miejskiego obszaru funkcjonalnego, obejmuje wszystkie gałęzie transportu, a na każdym etapie planowania uwzględnia się mieszkańców i interesariuszy. SUMP, pomimo tego, że dotyczy głównie zrównoważonej mobilności, ma charakter interdyscyplinarny.

Powyższe odnosi się do Zalecenia Komisji Europejskiej (2023/550) z dnia 8 marca 2023 r. w sprawie krajowych programów wsparcia na rzecz planowania zrównoważonej mobilności miejskiej, które ustrukturyzowało i podniosło jakość procesu wsparcia krajowego SUMP w Polsce. Dodatkowo, zostały tam opisane obowiązujące zasady SUMP, na których powinny opierać się obecnie opracowywane dokumenty.
W zakresie działania rozpoczynającego opracowywanie SUMP będzie to pierwsza sformalizowana aktywność, której celem jest sporządzenie tego dokumentu (pyt. 8). W zależności od lokalnych uwarunkowań, jakości współpracy, wyboru metody opracowania, czy przyjętego harmonogramu działań może być to podpisanie porozumienia międzygminnego na rzecz opracowania SUMP, powołanie zespołu roboczego, czy rozpoczęcie procedury przetargowej celem wyłonienia wykonawcy zewnętrznego.

Partycypacja społeczna jest kluczowym elementem procesu Planowania Zrównoważonej Mobilności Miejskiej i jedną z 8 zasad SUMP – Plan ma opierać się na przejrzystym i partycypacyjnym podejściu (etapy, na których konieczna jest partycypacja – pyt. 15).
Partycypacja społeczna pozwala ona na zidentyfikowanie możliwych konfliktów i koalicji pomiędzy interesariuszami oraz zobrazowanie jak w efekcie może to wpłynąć na rozwój procesu planowania w kontekście obszaru geograficznego, integracji między politykami publicznymi, dostępności zasobów i ogólnej słuszności podejmowanych działań. Dodatkowo, zaangażowanie obywateli w procesie opracowywania SUMP pozwoli na jego efektywne i świadome wdrażanie.

Mieszkańcy powinni być angażowani od początku do końca procesu SUMP zgodnie z 12-oma krokami SUMP. Najistotniejsze jednak by zostali włączeni w następujące etapy:
1) wprowadzenia w SUMP i tworzenie jego ram;
2) diagnozy problemów obszaru;
3) opracowania wizji i celów rozwoju;
4) opracowania pakietów działań;
5) projektu gotowego dokumentu.

Identyfikacja interesariuszy jest indywidualna, gdyż każdy obszar funkcjonalny cechuje się własną specyfiką, jednak można przyjąć 7 głównych grup interesariuszy:
· władze samorządowe,
· mieszkańcy,
· przedsiębiorstwa działające na lokalnym rynku,
· operatorzy lokalnego transportu zbiorowego,
· przewoźnicy towarów, firmy kurierskie i logistyczne,
· organizacje pozarządowe,
· inne podmioty i interesariusze (np. turyści, instytucje kultury, sportowo-rekreacyjne, świadczące usługi edukacyjne, szkoły, uczelnie, inkubatory przedsiębiorczości, etc.).

Przedstawienie listy działań o charakterze inwestycyjnym, organizacyjnym, koordynacyjnym i promocyjnym (zawierających nazwę, obszar realizacji, harmonogram i budżet) w Planie Zrównoważonej Mobilności Miejskiej wynika wprost z Wytycznych SUMP i jest najlepszą praktyką. Co do zasady, powinny być one określone na tyle szczegółowo, tak aby możliwe było ich kwantyfikowanie. Wychodząc naprzeciw zgłaszanym postulatom i trudnościom z uwagi na ryzyko zbyt częstej aktualizacji SUMP w przypadku potencjalnych zmian lub braku pełnej wiedzy na temat możliwych zobowiązań finansowych do podjęcia przez miasto przyjęto bardziej elastyczne podejście.
Planowane działania, powinny znaleźć oparcie w diagnozie, która to wskazuje na konkretne (docelowe) potrzeby pod warunkiem dostępności środków. Znaczy to, że nie mogą być one zbyt ogólne, tj. „rozbudowa infrastruktury tramwajowej”, czy „zakup taboru autobusowego”, a bardziej szczegółowe, tj. “połączenie tramwajowe na odcinku A-E” albo “z dzielnicy X do Y”, czy “zakup docelowo 60 szt. nowego taboru” i mogą być zrealizowane częściowo, np. „połączenie tramwajowe na odcinku C-D”.
Dopuszcza się sytuację, że ogólnie brzmiące działanie na liście ma w SUMP rozwinięcie, łączące je z pośrednio z diagnozą (np. pod postacią odwołania przy nazwie działania do opisu, mapy, schematu będącego wynikiem diagnozy i wyboru scenariuszy). W przeciwnym razie byłby to błąd logiki procesu SUMP.

Wizja, cele i działania powinny stanowić logiczny ciąg elementów, gdzie poszczególne działania realizują konkretne cele strategiczne i operacyjne, a przyjęte cele strategiczne wynikają z wizji rozwoju systemu transportowego.

Plan Zrównoważonej Mobilności Miejskiej powinien być monitorowany za pomocą zestawu wskaźników produktu (bezpośrednich efektów mierzonych konkretnymi wielkościami) oraz wskaźników rezultatu (efektów jakie nastąpiły w trakcie lub po realizacji projektu, które są logicznie powiązane ze wskaźnikami produktu), a konkretne podmioty/osoby powinny mieć przypisane role i odpowiedzialności w tym procesie.
Wskaźniki produktu powinny umożliwiać monitorowanie postępów w realizacji poszczególnych celów dokumentu. Natomiast minimalny zestaw wskaźników rezultatu powinien się odnosić do dostępności transportowej, bezpieczeństwa w transporcie oraz zanieczyszczenia powietrza. Obecnie Komisja Europejska pracuje nad zmianą rozporządzenia sieci TEN-T, na podstawie którego planuje się poszerzenie i ujednolicenie w państwach członkowskich katalogu wskaźników zrównoważonej mobilności miejskiej (SUMI). Będą one dotyczyć:
1) emisji gazów cieplarnianych,
2) zatorów komunikacyjnych,
3) wypadków drogowych i urazów,
4) podziału modalnego (modal share),
5) dostępu do usług mobilnościowych,
6) zanieczyszczenia powietrza oraz
7) zanieczyszczenia hałasem.

W każdym z opracowanych SUMP określono indywidualny system aktualizacji, który ma ocenić poziom wdrożenia i umożliwić wprowadzenie adekwatnych zmian do dokumentu. Te już wprowadzone, rozpoczynają nowy cykl SUMP, a tym samym podlegają ponownej ocenie.